Denizyıldızları
Yazar: Davut Şems

 

Çikolata Parçacıklı Denizyıldızı - Protoreastor nodosus
Fotoğraf: Davut Şems

 

Derisidikenlilerin (Echinoderma) en göz alıcı üyeleri denizyıldızlarıdır. Omurgasızlara meraklı olan akvaristlerin muhakkat edinmeleri gereken canlılardır. Nerdeyse tüm denizlerde bulunurlar. Boyları 0,5 cm'den 60 cm'ye kadar değişen türleri mevcuttur. Hem otçul, hem leşçil, hem de etçil olabilirler.

Batı dillerinde starfish (yıldızbalığı) diye geçer ama balıklarla hiçbir alakası yoktur. Şşekil olarak yıldıza benzedikleri için bu ismi almışlar ve normalde 5 kola sahiptirler ama 4'den 12'ye kadar kola sahip olabilirler. Bazıların kolları uzunken bazılarında kollar çok kısa ve gövde ile birleşmiş, bir beşken şekline benzemişlerdir. Baş, göz ve beyine sahip değiller ve duyu organlarından fakir canlılardırlar. Solunumları değişik organlarıyla yaparlar. Bunlar: tüp ayaklar, dermal solungaçlar, solunum ağaçları ve bursae denilen keseler. Denizyıldızları "ambulakrak" denilen çok sayıda vantozlu ayaklara sahiptir ve bu sayede tüm yüzeylerde rahatlıkla hareket edebilirler. Hareketi sağlayan su kanallarıdır. Vücudunun üstünde bulunan delikten su içeri alınır ve kanallar (damarlar) boyunca bacaklara uzanır. VÜcudunda su basıncını değiştirerek ayaklarını oynatabilirler. Yıldızlar her yöne hareket edebilirler, gideceği yöndeki kol öncülük yapar. Eğer bir denizyıldızı ters düşerse kolların biri kıvranarak döner ve bu kıvranmak yıldız tamamen dönene kadar devam eder. Yıldızlar kol ve gövde kalınlığını az da olsa inceltip daha dar yarıklardan geçebilirler ve bunu kendini uzatarak yaparlar.

 

Fotoğraf: Davut Şems

Denizyıldızlarının rejenerasyon yetenekleri vardır yani kopan kollarının yerine yenisi çıkabilir, hatta kopan kol yeni bir yıldıza dönüşebilir. Denizlerde midye toplayıp satan balıkçılar denizyıldızlarının midye düşmanı olduğunu bilirler ve yıldızları öldürmeye çalışırlar. Bunun için de genelde yıldızları ikiye bölüp denize atarlar ama yıldızların rejenerasyonundan habersizler ve istemeyerek yıldızların daha da çoğalmasına sebebiyet verirler.
Yıldızların ortak bir özelliği de onlara dokunduğunuzda aniden kaskatı olurlar. Sanırım bu bir savunma mekanızmasıdır. Kendilerini rahat hissettiklerinde veya tehlike uzaklaştığında normala dönerler.

 

Üreme

Genelde ayrı eşeylidirler (dioik) ve dış döllenme deniz suyunda yapılır. Eşeysiz üreme ise bölünerek ve rejenerasiyonla gerçekleşir. Larvalar genelde suda serbest dolaşır ama bir tür vardır ki larvaları kollarının arasında bir kese gibi tutar. Larvaları muhafaza eder ve zamanı gelince küçük yıldızlar şekilde ortama bırakır.

 

Nardoa novaecaledoniae
Fotoğraf: Davut Şems

 

Beslenme

Yıldızları beslenme şekillerine göre alg ile beslenenler, etçiller ve mikroskopik ve organik maddelerle beslenenler olarak üçe ayırabiliriz. Yosun ve koralin alg beslenenlere örnek olara Asterina türlerini verebiliriz. Akvaryuma canlı kayalarla gelirler. Çok hızlı bir şekilde bölünerek çoğalırlar ve akvaristlerin baş belası oluyorlar. Bu yıldızların birçoğu zararlı değilken bunların daha büyük olan bazı türleri mercanlara zarar verebilirler.

 

Asterina sp.
Fotoğraf: Alper Tülek

 

Etçillere örnek çok, fakat en ilginç olanı ve doğada LPS ve SPS mercanların doğal düşmanı olan güneşyıldızıdır (Acanthaster sp.) Sayıları gün geçtikçe artıyor ve tabiri caizse Acroporaları silip süpürüyorlar. Bu yıldızları yiyebilen sadece bizim denizlerimizde de bulunan Triton adında dev bir denizsalyangozudur. Tritonlar da kabukları için avlanıyorlar, bu yüzde doğada güneşyıldızlarının sayısı gittikçe çoğalıyor ve sert mercanları tehtit altında bırakıyorlar.

 

Güneşyıldızı (Acanthaster sp.)
Fotoğraf: Davut Şems

 

Leşçil yıldızların koku alma duyuları çok hassastır. Kısa mesafeleri algılayabilirler ve kısa sürede çok sayıda yıldız leşin etrafında toplanırlar.

Organik ve mikroskopik maddelerle beslenenlere örnek ise Linckealardır.

 

Mavi Linckia - Linckia laevigata
Fotoğraf: Davut Şems

 

Resife uyumlu olmayanlar: Kısaca, çok büyük yıldızlar, etçil olanlar ve soğuk su yıldızları (ölüm riski için).

 

Suya Alıştırma ve Taşıma:

Deniz yıldızları uzun süre hava ile temasta olmamalı hatta mümkünse yıldızları alırken suyun içinde poşete koymalı, hava ile temasta çabuk etkilenir ve ölme riski olabilir. Suya alıştırmada yine çok hassastırlar ve balıklardan çok daha uzun sürede alıştırmalıdırlar. Damlatarak alıştırmak en iyi yöntemdir ve en azından bir kaç saat sürmesi çok iyi olur.

 

 

 

Yıldızlarla ortak yaşam süren canlılar veya host olarak kullanan canlılar:

Akvaryumda olmasa da denizlerde yıldızlarla ortak yaşam sürdüren bazı canlılar vardır. Örnek olarak çok küçük boyda olan denizyıldızı karidesleri yıldızların sırt dikenleri veya altındaki kanallarda yaşarlar. Boyları bir kaç mm'dir ve değişik renklerde bulunurlar. Yıldızların beslendiklerinden yararlanırlar ve daha çok etçil yıldızlarla ortak yaşam sürdürürler.

Başka örnek Thyca crystalina cinsi salyangozdur. Bu salyangoz mavi Linkiaların altında yaşar, yıldızla aynı renkte ve çok küçük boyutlarda olur. Bir başka örnek de Protoreaster nodosus cinsi yıldızların sırt dikenlerinde yaşayan taraklı denizanasıdır.

 

Mavi Linckia - Linckia laevigata
Fotoğraf: Davut Şems

 

Doğal düşmanları

Doğada pek fazla düşmanları bulunmamakta. En büyük düşmanlarından biri palyaço karidesleridir. Bu karidesler doğada sadece denizyıldızları ile beslenirler. Genelde çift halinde yaşarlar ve denizyıldızlarını ters çevirip yuvalarına götürürler. Büyük boyda tek bir yıldızla haftalarca beslenirler. Özellikle Asterina yıldızlarının istilasında bu karidesler işe yararlar ve tavsiye edilir. Çok da güzel canlılardır.

 

Fotoğraf: Davut Şems

 

Diğer doğal düşmanları Triton adındaki dev deniz salyangozodur. Bu salyangozlar kabukları için toplanıyorlar akat bunları avlamak ve ticaretini yapmak yasaktır. Bizim sularımızda da yaşarlar ve etçildirler. Doğada menülerin arasında denizyıldızları da bulunur.

 

Tropikal Denizyıldızları

 

Kum Eleyen Denizyıldızı - Astropecten polycanthus
Fotoğraf: Davut Şems

 

Kum Eleyen Denizyıldızı (Astropecten polycanthus)

Kum eleyen denizyıldızları normalde kumun altında yaşarlar ve kumu süzerek beslenirler. Kumu karıştırmada etkin rol oynarlar. İnce kuma ihtiyaç duyarlar ve dışardan yem kabul etmezler. Resif uyumludurlar ve herhangi bir canlıya zarar vermezler. Görsellik peşinde olan hobiciler için pek zevk verici değildirler fakat çok iyi kum karıştırırlar. Ben uzun süreler besledim ve hala besliyorum. Çok dayanıklı bir yıldız ama yaşaması için büyük akvaryum gerekmekte. Küçük akvaryumlarda açlıktan ölecektir.

 

   
Mavi Linckia ve Turuncu Linckia
Fotoğraf: Davut Şems

 

Linckia Denizyıldızı (Linckia sp.)

Değişik renklere sahiptirler; açık mavi, mavi, mor, pembe, turuncu, kahverengi, benekli hatta beyaz. Boyları normalde 15-20 cm arasındadır ama 60 cm'ye kadar büyüyen cinsleride bulunmaktadır. Linckialar dışardan yem almazlar. Mikroorganizmalarla beslenirler ve sadece kayalarda dolaşırlar. Akvaryumda bol canlı kaya olmalı ve akvaryum büyük olmalı yoksa aç kalıp ve ölürler. Yeni aldığımız canlıların kayasına yapışırlar ve günlerce ondan beslenirler. Renklerinden dolayı çok rabet gören bir canlı ama küçük akvaryum sahibi olanlara bu canlıları almamalarını tavsiye ederim. En fazla ithal edilenler mavi linckia ve turuncu linckialardır. Turuncu linckialar genelde 6 bacaklıdırlar ve mavilerle aynı özellikleri taşırlar fakat uzunluk olarak mavilerden daha küçüktürler. Hepsi resif uyumludur ve su şartları belirttiğim gibi olmalıdır.

 

Kolye Denizyıldızı (Fromia monilis)
Fotoğraf: Hakan Toğuç

 

Kolye Denizyıldızı (Fromia monilis)

Muhteşem bir görüntüye sahip olsalar da bir o kadar bakımları zordur ve akvaryumda çok uzun süre yaşamazlar. Boyları 10 kadardır. Kırmızı, sarı ve krem rengindedirler. Birkaç alt gurupları vardır fakat temel renkleri aynıdır. Resif uyumludurlar. Dışarıdan yem kabul etmezler ve mikroorganizmalarla beslenirler. Normalde 5 kola sahiptirler ama 6 kolluları da bulunur. Sert yüzeylerde dolaşırlar.

 

Ağlı Denizyıldızı (Nardoa novaecaledoniae)
Fotoğraf: Davut Şems

 

Ağlı Denizyıldızı (Nardoa novaecaledoniae)

Bir kaç farklı varyetesii bulunur. 10-20 cm arasındadır. Resif uyumludur ve diğer yıldızlara nazaran daha dayanıklıdırlar. Dışardan yem almazlar ve mikroorganizmalarla beslenirler. Uzun süre yaşamaları için akvaryumun büyük ve eski olması gerekir. Normalde 5 kola sahiplerdir ve çok değişik renklerde alt gurupları vardır. Sert yüzeylerde dolaşmayı tercih ederler.

 

Çikolata Parçacıklı Denizyıldızı - Protoreastor nodosus
Fotoğraf: Davut Şems

 

Çikolata Parçacıklı Denizyıldızı (Protoreaster nodosus)

En belirgin özellikleri sırtlarındaki kabarık dikenlerdir. Çok sayıda alt türleri vardır ve diken sayıları ve renkleri farklıdır. Hepsinin de ortak özellikleri etçil olmalarıdır dolayısıyla resif uyumlu değildirler ve balık akvaryumlarında beslenmelilerdir. Ölü balıkları da yerler. Akvaryumda midye ve karides eti ile beslenmelilerdir. Boyları 5-40 cm arası değişir ve genelde 5 kolludurlar. Akvaryumda küçük boylarını tercih etmeliyiz. Diğer denizyıldızlarına da zarar verebilirler bu nedenle tek ya da aynı cinsden birden fazla beslemelidir. Hem kumda hem de kayalarda dolaşırlar ama kuma girmezler.

 

Çifte Denizyıldızı (Iconaster longimanus)
Fotoğraf: Davut Şems

 

Çifte Denizyıldızı (Iconaster longimanus)

Çifte denizyıldızı, 10 cm'ye kadar büyür ve bakımı zordur. Organık maddeler ve mikroorganizmalarla beslenirler. Hem kumda hem de kayalarda dolaşırlar.

 

Yerli Denizyıldızları

 

Fotoğraf: Davut Şems

 

Dikenli Denizyıldızı (Marthasterias glacialis)

Renkleri kızıl - kahverengi arasındadır. Marmara Denizi başta olmak üzere tüm denizlerimizde bulunurlar. Normalda sığ sularda yaşarlar ama daha derinlerde de görünürler. 25-30 cm kadar büyebilirler ve etçildirler. Midye ve salyangozlarla beslenirler ve bu nedenle resif uyumlu değildirler. Soğuk sudan hoşlanırlar. u yıldızlar güçlü kollarıyla midyenin ağzını açarlar ve midelerini dışarı çıkartarak midyenin içine sokarlar ve midyeyi vucutların dışında hazmederler.

 

Kırmızı Denizyıldızı (Echinaster sepositus)
Fotoğraf: İlkay Tekin

 

Kırmızı Denizyıldızı (Echinaster sepositus)

Kırmızı rengi ile oldukça ilgi çeker. Ege ve Akdeniz'de bol miktarda bulunurlar. Kayalarda yaşarlar ve mikroorganizmalarla beslenirler. Resif uyumludurlar fakat tropik sıcakları tolere edemezler bu nedenle güçlü soğutuculara ihtiyaç duyarlar. Sıcaklık 22C dereceyi geçmemelidir. Bakımı çok zordur ancak Akdeniz akvaryumu yaparsak bol canlı kaya ve güçlü soğutucu ile yaşatılabilir.

 

Beşgen Denizyıldızı (Sphaeriodiscus placenta)
Fotoğraf: Davut Şems

 

Beşgen Denizyıldızı (Sphaeriodiscus placenta)

Beşgen denizyıldızları sarı - turuncu renklere sahiptirler ve derin sularda ve çamurlu zeminlerde yaşarlar. Marmara, Ege ve Akdeniz'de görülürler. Organik atıklarla beslenirler. Derin ve soğuk suları sevdikleri için tropikal akvaryumlarda yaşama şansları yok.

 

Kum Eleyen Denizyıldızı (Astropecten bispinosus)
Fotoğraf: Arda Balcı

 

Kum Eleyen Denizyıldızı (Astropecten bispinosus)

Küçük boyuttadırlar ve kumu süzerek beslenirler. Akvaryumun sıcaklık 22C dereceyi geçmemelidir. İnce kumlu büyük akvaryumlar için uygundur ve resif uyumludur.

 

Yaygın Denizyıldızı (Asterias rubens)
Fotoğraf: Davut Şems

 

Yaygın Denizyıldızı (Asterias rubens)

Marmara'da, Kuzey Atlantik ve Kuzey Denizin'de bol miktarda bulunurlar. Etçiller ve genelde midyelerle beslenirler. 20cm'ye kadar büyürler. Soğuk suları severler. Resif uyumlu değildirler. Bunlar da midelerini vücudun dışına çıkartabilirler.

 

Nardoa novaecaledoniae
Fotoğraf: Davut Şems

Su Değerleri:

Deniz yıldızları diğer canlılardan daha hassas olduğundan su şartları çok iyi olmalıdır. Amonyak ve nitrite zaten dayanamazlar, nitrat da 50 ppm'den daha düşük olmalıdır. Özgül ağırlık 1,023 - 1,026; ph: 8.1 - 8.4, gövdelerinin ana maddesi kalsiyum, magnezyum ve kanbonat olduğundan bu değerler de doğru seviyelerde olmalı. Su şartları bozulduğunda veya canlı yem bulamadığında performansını kaybeder ve yavaş yavaş kollarının ucu çürür, küçülür. Su şartlar aynı devam ederse ve yem bulamazlarsa yıldızınızı kaybedebilirsiniz. Bu benim şahsi görüşüm ama denizyıldızlarını büyük akvaryumlarda beslemek gerekir.

 

Nardoa novaecaledoniae
Fotoğraf: Davut Şems

 

 

Sonuç

Denizyıldızları söz konusu olunca meşhur denizyıldızları öyküsüne değinmeden bitiremeyeceğim:

Bir zamanlar yazılarını yazmak üzere okyanus sahiline giden bir bilge kişi varmış. Çalışmaya başlamadan önce kumsalda yürüyüş yaparmış. Bir gün ilerde, uzaklarda, dans eder gibi hareketler yaparak kendisine doğru gelen silüeti fark etmiş. Başlayan günü dans ederek karşılayan biri olabileceğini düşünmüş ancak yaklaştıkça silüetin genç bir adam olduğunu görmüş. Genç adam birkaç adımda bir yerden bir şeyler alıyor ve okyanusa fırlatıyormuş. Sormuş ona bilge kişi;
- "Günaydın delikanlı, hayrola ne yapıyorsun böyle?" Genç adam cevap vermiş:
- "Okyanusa denizyıldızı atıyorum"
- "Sanırım şöyle sormalıydım" demiş bilge kişi "Neden okyanusa denizyıldızı atıyorsun?"
- "Görmüyor musun güneş yükselecek ve sular çekiliyor. Onları suya atmasam ölecekler"
- "Ama delikanlı baksana kilometrelerce kumsal var ve baştan aşağa denizyıldızıyla dolu, sen bir kaç tane atmışsın ne fark ederki?" genç adam kibarca dinledikten sonra eğilerek bir deniz yıldızı daha almış, dalgalanan okyanusa doğru fırlatmış ve
- "Bakın" demiş bilge kişiye "BUNUN İÇİN ÇOK ŞEY FARKETTİ."

 

 

 

 

Sitedeki bütün yazı ve fotoğraflar Resif Bölgesi'ne aittir. İzinsiz kullanılan içerik hakkında yasal işlem başlatılacaktır.